pil Szwecja / Nowiny / 2013 / ... Szwecja.net
 

Piątek, 3 maja 2013 r.   01971

Eryk Pomorski
– ostatni Wiking Bałtyku

Historia Eryka, polskiego średniowiecznego arystokraty, należy do jednych z najbardziej fascynujących w europejskiej historii. Pomorski książę, król Danii, Szwecji i Norwegii, władca całej Skandynawii, a potem bałtycki pirat i zawadiaka, aż w końcu mądry i stateczny władca ziem rodzinnych. Starczyłoby na tuzin legendarnych życiorysów. Eryk zmieścił to w jednym.

Na przełomie XIV i XV wieku panował w Europie porządek społeczny, który determinował często losy ludzi jeszcze przed ich narodzinami. Przyjście na świat w arystokratycznym rodzie rzucało człowieka w wir skomplikowanych koligacji i intryg, czyniąc z niego kartę przetargową w wysublimowanej grze politycznej. Dzieci z książęcych i królewskich rodów zaślubiano między sobą lub panującymi władcami, pieczętując w ten sposób sojusze i poszerzając wpływy.

Nie inny los czekał naszego Eryka. Przyszedł na świat w 1382 roku w Darłowie, jako syn Księcia Słupskiego Warcisława VII z rodu Gryfitów oraz Marii, córki księcia Meklemburskiego. Ze strony matki Eryk spokrewniony był ze szwedzką, norweską oraz w najbliższym stopniu z duńską rodziną królewską – jego babka Ineborga oraz cioteczna babka Małgorzata były córkami króla Danii Waldermara IV.

Młody książę otrzymał na chrzcie imię Bogusław. Gdy jednak w wyniku przetasowań dynastycznych, w roku 1389 zostal władcą Danii i Norwegii, 7-letniemu Bogusławowi nadano bardziej skandynawskie imię Eryk.

nic Eryk Pomorski

Eryk Pomorski – król Skandynawii.

 

  

Zamek w Darłowie, gdzie urodził się i zmarł Eryk Pomorski.

Zamek w Darłowie, gdzie urodził się i zmarł Eryk Pomorski; obecnie znajduje się w nim muzeum.

Kontekst historyczny

Aby w pełni zgłębić dzieje Eryka i jego drogę do tronu, nie sposób odmówić uwagi sytuacji panującej w królestwach i monarchiach skandynawskich, z którymi jego losy były bezpośrednio związane.

Po śmierci króla Waldemara IV tron duński objął jego zaledwie 6-letni wnuk Olaf II – syn jego córki Małgorzaty oraz króla Norwegii. Z racji tak młodego wieku nie posiadał on żadnej praktycznej władzy. Do czasu osiągnięcia dojrzałości sprawowała ją jako regentka jego matka.

Nim jednak młody Olaf osiągnął pełnoletność, zmarł przedwcześnie w wieku zaledwie 17 lat. W międzyczasie odszedł również jego ojciec, król Norwegii. Śmierć obydwu z nich wzmocniła władzę Małgorzaty, która będąc dotąd regentką Danii, objęła to samo stanowsko również w Norwegii.

nic

Margareta

Królowa Małgorzata

W międzyczasie Szwedzi borykali się z własnym problemem – choć sami życzyli swojemu królowi śmierci, ten jakoś nie śpieszył się do grobu. Sytuację rozwiązało dopiero powstanie tamtejszego rycerstwa i ziemiaństwa, które doprowadziło do obalenia panującego Magnusa IV (był on ciotecznym pradziadem Eryka).

Licząc na poprawę sytuacji w kraju Szwedzi wybrali na jego następcę Alberta Meklemburskiego. Jendak i on, podobnie jak poprzednik, nie przypadł do gustu swoim poddanym. Antykrólewskie nastroje osiągnęły apogeum, gdy nowy władca wyciągnął rekę po szlacheckie przywileje i własności ziemskie. Zdesperowani przedstawiciele szwedzkiej arystokracji wystosowali wtedy prośbę o pomoc do Małgorzaty, której w zamian za wsparcie powstania obiecywali tytuł regentki. Wyczuwając idealną szansę na ekspansję wpływów Małgorzata bez ociągania przystała na ich ofertę. Jeszcze tego samego roku doprowadziła do obalenia Alberta i stała się formalnym władcą całej Skandynawii.

 

Herb rodu Gryfitów, z którego wywodził się Eryk.

Herb rodu Gryfitów, z którego wywodził się Eryk.

  

Droga na tron i Unia Kalmarska

Małgorzata nie mogła jednak jeszcze spocząć na laurach. Z racji jej podeszłego wieku i braku męskich następców cała potęga, na którą latami pracowała, mogła w jednej chwili rozsypać się jak domek z kart. Jedynym rozwiązaniem okazała się adpocja jej siostrzeńca Eryka, który z racji więzów krwi wydawał się być idealnym kandydatem na jej następcę i prawowitego króla.

Plan Małgorzaty zakładał konsolidację władzy poprzez zjednoczenie Danii, Norwegii i Szwecji pod jednym berłem w ramach unii personalnej. Zgodnie z życzeniem swojej nowej "matki" Eryk został koronowany kolejno na króla Danii w 1389 r. oraz na króla Norwegii i Szwecji w 1396 r. Przypieczętowaniem długoletnich wysiłków było podpisanie w rok poźniej, w 1397 r., formalnej unii na zamku w szwedzkim Kalmarze, od którego nazwy państwa członkowskie przyjęły wspólny tytuł Unii Kalmarskiej.

Koronacja Eryka Pomorskiego na króla Unii Kalmarskiej

Koronacja Eryka na króla Unii Kalmarskiej.

Jak nietrudno się domyślić, dotychczasowa regentka nie była chętna zrzekać się władzy na rzecz swojego adoptowanego syna. Pod jej czujnym okiem młody Eryk był przygotowywany do przejęcia władzy po jej śmierci.

W międzyczasie, chcąc lepiej zabezpieczyć pozycję młodej potęgi, jaką była Unia, Małgorzata poszukiwała sojuszników za granicą. Jednym z kandydatów była Anglia, z której królem Henrykiem IV Małgorzata zdołala wynegocjować ślub pomiędzy jego córką Philippą i Erykiem (doszło do niego w 1406 r.).

Kolejnych kilka lat przyniosło chwilę wytchnienia, które przerwane zostało śmiercią Małgorzaty w 1412 r., otwierając tym samym drogę do samodzielnych rządów Erykowi.

  Unia Kalmarcka

Tereny objęte Unią Kalmarską dorównywały pod względem kontrolowanych obszarów największym światowym potęgom.

  

Rządy Eryka (1412-1442)

Jako władca Eryk okazał się być osobą niezwykle upartą i porwyczą. Pomimo wychowania oraz starań swojej przybranej matki, której bronią zawsze była dyplomacja, król preferował metody zgoła odmienne.

Dania od lat toczyła spór o poddaństwo ze swoimi lennikami – książętami Szlezwiku i Holsztynu. Eryk, pomimo formalnego wsparcia samego Cesarza Niemiec Zygmunta Luksemburskiego, postanowił rozwiązać problem w zgodzie z własnym charakterem. Zdecydował się na rozwiązanie siłowe, które – jak liczył – miało szybko zakończyć wieloletni spór. Efektem tej nieprzemyślanej decyzji była przegrana i kosztowna wojna, trwająca kolejne 11 lat i mocno uszczuplająca królewski skarbiec.

Nie odnosząc sukcesów na polu bitwy Eryk znalazł sobie inne zajęcie. Postanowił spróbować swoich sił jako zarządca i reformator. W czasie swoich rządów zreorganizował kancelarię królewską, rozbudował Kopenhagę oraz wiele innych duńskich miast, znacznie przyczyniając się do rozwoju kraju.

Talentu dyplomatycznego i wyczucia nie posiadał jednak za grosz. Może też niezbyt liczył się z opinią swoich poddanych. Pomimo wydawałoby się dobrych intencji jawnie faworyzował potrzeby Danii, co nie przeszło niezauważone przez pozostałych członków Unii. Dodatkowo pogorszył sytuację, obsadzając stanowiska państwowe w pozostałych krajach Unii tzw. "swoimi", czyli Duńczykami i Pomorzanami.

Kolejne lata mijały o dziwo bez większych ekscesów. Mogłoby się wydawać, że Eryk złagodniał. Odbył 2-letnią pielgrzymkę do Ziemi Świętej, objeżdżając przy okazji większość Europy. Długo jednak nie wytrzymał i wkrótce jego prawdziwy charakter dał o sobie znać ze zdwojoną siłą.

Flaga z okrętu należącego do floty Unii Klarmaskiej; od lewej do prawej godła Danii, Szwecji,  Norwegii i Pomorza.

Flaga z okrętu należącego do floty Unii Klarmaskiej; od lewej do prawej godła Danii, Szwecji, Norwegii i Pomorza.

Nie zwlekając, po powrocie do kraju ponownie wszczął wojnę ze Szlezwikiem i Holsztynem, dodatkowo zaostrzając rywalizację handlową z miastami Hanzy. Najwyraźniej nie wyciągnął wniosków ze swoich dotychczasowych błędów. W celu sfinansowania wojny podwyższył podatki i nałożył cło na wszystkie statki handlowe przepływjące przez duńską cieśninę Sund. Oprócz znacznych dochodów i osłabienia pozycji Hanzy, odbiło się to negatywnie na handlu morskim prowadzonym przez inne kraje.

Tego było już za wiele. Duńczycy, którzy liczyli na odzyskanie utraconych ziem, musieli pogodzić się z kolejną klęską. Szwedzi natomiast, którzy dotąd czerpali ogromne zyski z eksportu rudy żelaza, ponosili straty spowodowane blokadą bałtyckich portów. Nie trzeba więc było długo czekać na reakcję rozwścieczonych możnowładców, którzy jednogłośnie postanowili ograniczyć władzę wspólnotowego króla i zrewidować założenia Unii.

Eryk nie stosował się jednak do uzgodznionych warunków. Doprowadziło to w 1439 r. do wybuchu powstania przeciwko niemu zarówno w Danii, jak i w Szwecji, gdzie detronizacja kolejnych władców zaczynała powoli stawać się nowym sportem narodowym.

Norwegowie, którzy stosunkowo najmniej ucierpieli z powodu jego pomysłów, okazali się być nieco bardziej wyrozumiali, zwlekając z buntem jeszcze 3 lata, do 1442 r. Tak Eryk zakończył swoją burzliwą karierę jako król państw Unii Kalmarskiej.

 

Herb rodu Gryfitów, z którego wywodził się Eryk.

Herb Eryka Pomorskiego, władcy Unii Kalmarskiej.

  

Poza tronem

Obalony Eryk zebrał wiernych sobie ludzi, ogołocił skarbiec i ruszył ku szwedzkiej Gotlandii, którą upatrzył sobie na swoją nową siedzibę. Tam wymyślił sobie nową pasję – zajął się piractwem, łupiąc statki handlowe na Bałtyku (głównie te należące do znienawidzonej przez niego Hanzy).

Karierę "ostatniego Wikinga", jak go nazywano, szybko jednak musiał zakończyć. Szwedzi, którzy dość już ucierpieli za sprawą byłego króla, zorganizowali interwencję wojskową, zmuszając go do opuszczenia wyspy.

Eryk zdecydował się powrócić na rodzinne Pomorze, gdzie – jak niegdyś jego ojciec – objął tytuły księcia Stargardzkiego i Słupskiego po swoim zmarłym bracie stryjecznym Bogusławie IX. W rodzinnym księstwie prowadził zgoła odmienną niż dotychczas politykę – łagodził spory zamiast je wszczynać oraz umiejętnie zadbał o bezpieczną przyszłości swoich ziem.

Doprowadził do ślubu pomiędzy córką Bogusława Zofią a Księciem Wołgowskim Erykiem II (jego krewnym z rodu Gryfitów), którego mianował swoim następcą i obdarował zgromadzonymi za życia skarbami. W spokoju dożył sędziwego, jak na tamte czasy, wieku 78 lat. Zmarł w roku 1459 w Darłowie, gdzie spoczywa w kościele Matki Boskiej Częstochowskiej.

   
 

Ponik Eryka Pomorskiego w Kopenhadze

Pomnik Eryka Pomorskiego na rynku
w Helsingør, Dania.

  

Pamięć o Eryku

Obecnie pamięć o Eryku jest wciąż żywa, choć nie wszsycy mają powody do wspominania go z radością. Dania i Norwegia pozostały w Unii aż do 1814 r., a cło na cieśninie Sund stało się jednym z głównych źródeł duńskiego dochodu aż do 1857 r. Faworyzowani przez króla Duńczycy, pomimo wielu jego błędów, docenili jego starania i upamiętnili je okazałym monumentmem w Kopenhadze.

Dla Szwedów natomiast Eryk wpisał się w ciąg znienawidzonych władców, działających na niekorzyść ich kraju. Obecnie wspominany jest czasem, i to raczej niechętnie, przy okazji Unii Kalmarskiej.

W Polsce Eryk nie jest postacią powszechnie znaną, z wyjątkiem rodzinnego Darłowa, gdzie pamięć o nim jest wciąż pielęgnowana. W 2010 r. na miejscowym zamku odłonięty został jego pomnik.

 

Filip ZiętekFilip Ziętek
fz@Szwecja.net
Szwecja.net

 

 

  Pomnik Ertka Pomorskiego w Darłowie.

Pomnik Eryka Pomorskiego w Darłowie.