Szwecja.net / Turystyka / Kraj i regiony...
Lapporten – Brama Laponii
  Szwecja Laponia

Katarzyna Mączak. 3.03.2013 r.   01856

Kultura Lapończyków

Lapończycy, pradawny lud żyjący w północnej części Półwyspu Skandynawskiego, aż po wybrzeża Morza Białego, wykształcił bogatą kulturę. Wiele jej elementów przetrwało do dziś i żyje w symbiozie, ze światem współczesnym.

Zdobnictwo

 

Laponia.

 

Wielu z nas kultura Lapońska kojarzy się ze sztuką zdobniczą – z bogato haftowanymi strojami, zdobionymi ornamentyką pasami plecionymi i tkanymi. Rzeczywiście bogactwo zdobień i kolorów jest imponujące, szczególnie gdy mamy na uwadze warunki klimatyczne, w których powstawały przedmioty.

Przede wszystkim zdobi się w kości, rogu i drewnie. Wytwory charakteryzują się delikatnością i lekkością. Wśród zdobień znajdują się kształy trójkątne, kompozycje promieniste, figury krzyżowe i romboidalne. Lapończycy rozwinęli także sztukę obrazową, która wywodzi się od paleolitycznych malowideł naskalnych.

Malowano na magicznych bębnach. Wykorzystywano różnorodną tematykę, choć przeważnie treść miała sens magiczny. Najczęściej spotykanym motywem są zwierzęta, przede wszystkim łowne – łoś, ren, czy niedźwiedź. Kolorystyka waha się od barwy czerwonawofioletowej do brunatnoczerwonej. Technika zakładała wykonywanie rysunku ostrzem lub patyczkiem i następnie barwienie wydrapanych konturów.

  Laponka

Laponka przy pracy.

 

Joiki

Ważnym elementem kultury oralnej Lapończyków jest tzw. Joikowanie, czyli rytmiczna forma śpiewu. Wywodzi się z czasów przedchrześcijańskich i do dziś stanowi ważny element tożsamości kulturowej ludu. Tematem joików może być miłość, pochodzenie i życie Lapończyków. Opowiadają również o walce białych i czarnych szamanów (osoba pełniąca funkcje szamańskie to po lapońsku noaide). Funkcją joika jest identyfikacja przynależności klanowej, wyrażanie tożsamości osoby, miejsca lub zwierzęcia. Ma również przekazywać wtajemniczonym intymny portret danego człowieka.

   
 

Religia

Przed przyjęciem chrześcijaństwa, ale i współcześnie obecne są w kulturze lapońskiej animistyczne wierzenia. Zakładały one istnienie świata materialnego i duchowego oraz współistnienie duszy z ciałem. Lapończycy przypisywali duszę nie tylko człowiekowi, ale również zwierzętom, a nawet roślinom. Joikowanie z użyciem bębna było ważną częścią szamańskich rytuałów. Dzięki dźwiękom bębna wchodzili w trans, podczas którego nawiązywali łączność ze światem bogów i duchów. Posiadający specjalne umiejętności noaide wyróżniali się z reszty ludu pasem z talizmanami. Oprócz prowadzenia obrzędów z użyciem bębna, pełnili rolę ofiarników i wykonywali pozostałe czynności kultowe (m.in. kult niedźwiedzia).

W wierzeniach Lapończyków ważną rolę odgrywały bóstwa utożsamiane z siłami przyrody. Magiczne słońce (Peive), będące praistotą, miało ogarniać świat swoimi promieniami i wspierać resztę bóstw, istniejących pod bardziej spersonifikowaną formą. Byli to m.in. Tiermes (lub Horra-galles) – bóstwo pioruna, Biegg-olmai – człowiek wiatru, Aske (lub Manno) – księżyc, Væralden-olmai – bóstwo płodności, Leib-olmai – bóstwo łowów, Tjas-olmai – bóstwo jezior i rybołóstwa, czy Rana-neida – żeńska istota odpowiedzialna za broń i okres wegetacji.

Jak widzimy, religia Lapończyków była rozwinięta, uwzględniała wiele bóstw, władających sprawami, które bezpośrednio dotyczyły ludu. Wiele z nich zestawić można z bogami mitologii skandynawskiej. Nie oznacza to oczywiście, iż wszystkie bóstwa lapońskie zostały zapożyczone. Podwójne nazwy bóstw oznaczają, iż jedna powstała ze styczności z kulturą północnogermańską, druga zaś jest rdzennie lapońska.

Oprócz bogów natury, istniały również bóstwa abstrakcyjne, jak szwedzki Radien-attje (Jubmel, Jumala), będący "praojcem". Często przedstawiany z żoną i synem i czczony jako bóstwo najwyższe. Istniały również istoty niższe, należące do świata duchów (Sar-akka – "prządka", czy Uks-akka – "odźwierna"). Istniał również bóg śmierci i choroby, Rota (Ruto), którego bardzo się obawiano. Wierzono w istnienie dwóch światów pozaziemskich: Jabmi-aimo (Mubbe-aimo – "drugi świat"), czyli "świat zmarłych" oraz Saivo, świat szczęśliwości.

  Szaman
 

Rodzina

Ciekawe są tradycje związane z życiem rodzinnym. Gdy mężczyźnie spodobała się kobieta, usiłował zdjąć rękawicę z jej ręki. Jeżeli kobiecie zalotnik przypadł do gustu, pozwalała mu na zdjęcie rękawicy, jeżeli oponowała, znaczyło to, iż odrzuca zaloty.

Normalnym było przyjmowanie prezentów przez dziewczynę. Były nimi m.in. jedwabne chustki, kute pierścionki i broszki. Jeżeli jednak dziewczyna rezygnowała z chłopaka, musiała zwrócić otrzymane podarunki.

Proszenie o rękę rodziców wybranki serca również odbywało się według konkretnych zasad. W różnych częściach Laponii wyglądało to inaczej. Jedna z tradycji wyglądała następująco: Mężczyzna wraz ze świtą – starszym rzecznikiem – przychodził do domu ukochanej. Rzecznik przedstawiał rodzicom sytuację kandydata i odpowiadał na ewentualne zarzuty. Młodzi starali się w tym czasie wyglądać na niewzruszonych sytuacją.

 

Czytaj więcej o
Laponii...

 

 

   
Szwecja Laponia

Katarzyna Mączak
km@szwecja.net

© Szwecja.net.