Szwecja.net / Turystyka / Kraj i regiony...
Lapporten – Brama Laponii
  Szwecja Laponia

Katarzyna Mączak. 22.02.2013 r.   03042

Laponia i Lapończycy

 

Lapporten – Brama Laponii.

 

Mieszkający na dalekiej północy Lapończycy stworzyli bogatą kulturę, której folklor od lat przyciąga podróżników. Powstało wiele dzienników opisujących życie ludu i próbujących odkryć istotę tamtego świata. Książki te zawsze cieszą się dużą poczytnością. Myślę, że nie ma w tym nic niezwykłego. Tak bogata kultura, wykształcona w ciężkich klimatycznie warunkach, nie przestaje fascynować.

Współcześnie kultura lapońska interesująca jest także dlatego, że posiada cechy pradawne, jest niejako naturalna, nie dotknięta globalizacją. Nie oznacza to jednak, że nie jest zagrożona obcymi wpływami. Społeczeństwo lapońskie terytorialnie znajduje się w obrębie Państw Północy. Należy zadać sobie pytanie, jakie szanse na kultywowanie tradycji ma lud funkcjonujący wśród obcej kultury?

Indianie Europy

Lud zamieszkuje Laponię, krainę rozciągającą się od Morza Białego na północnym wschodzie do jeziora Femunden w Norwegii na południowym zachodzie. Współcześnie teren obejmuje północne krańce Norwegii, Szwecji, Finlandii oraz Rosji (płw. Kolski). Cały obszar określany jako Laponia obejmuje około 388 350 km² i jest zamieszkały przez ponad 2,3 mln osób, z czego Lapończycy stanowią zaledwie do 80 000. Ocenia się, że 40 tysięcy mieszka w Norwegii, 15-20 tysięcy w Szwecji, 4 tysiące w Finlandii i około 2 tysiące w Rosji.

Liczbę ludności trudno określić. Czasem wyznacznikiem jest przynależność etniczna lub kulturowa, a czasem za Lapończyków uważa się wyłącznie hodowców reniferów.

  ńczycy w strojach ludowych.

Dzisiejsi Lapończycy w strojach ludowych.

 

Renifery

   
 

Ze względu na warunki geograficzne, Lapończycy osiedlają się przede wszystkim na zachodnim rejonie wybrzeża. Dokładniej w strefie leśnej północnej Szwecji (od Dalarny, poprzez Jämtland, Västerbotten do Norrbotten na północy), Norwegii, Finlandii, Rosji, na terenach wybrzeża Norwegii oraz obszarze dolin i gór Finnmarku. Pod względem topograficznym, Laponię tworzą znajdujące się nad wybrzeżami wyżyny. Linia brzegowa pocięta jest licznymi fiordami i otoczona przez szereg wysp. Ze względu na Prąd Zatokowy, rejony nadmorskie mają łagodny klimat. Roślinność nie jest bujna, ale jest dość urozmaicona.

Od najdawniejszych czasów Lapończycy żywili się głównie fauną. Upolowane zwierzęta służyły im nie tylko za pożywienie, ale również za materiał do wyrobu odzieży i oświetlenia. Północne wody obfitowały w małże, ryby, foki, morsy i wieloryby. Również wody słodkie dostarczały rozmaitych gatunków ryb. Tereny lądowe nie były bogate w przydatne zwierzęta, jednak na obszarze Laponii obficie występował renifer. Stał się podstawą bytu Lapończyków, którzy trudnili się myślistwem, a następnie hodowlą. Istotne znaczenie miały również zwierzęta dające futro: niedźwiedź, lis, gronostaj, kuna, wiewiórka. Skóry były środkiem płatniczym i artykułem handlu wymiennego.

Rodzina lapońskich nomadów.

Rodzina dawnych lapońskich nomadów.

Historia ludu rozpoczyna się prawdopodobnie w poprzedniej erze. Wiadomo jednak, że dopiero w XVII w. Lapończycy ostatecznie wyspecjalizowali się w hodowli i prowadzili koczowniczy tryb życia. Podążając za stadami reniferów, rozbijali oni namioty, które stawały się ich tymczasowym miejscem zamieszkania. Między XVII, a XIX w. zostali schrystianizowani. Lapończycy zamieszkujący w Skandynawii przejęli luteranizm, na półwyspie Kolskim prawosławie.

Stopniowo kultura zaczęła się rozszerzać, wykształciła nowe cechy w związku z nowym polem zajęć. Skutkowało to podziałem na grupy, które nazywały się wedle miejsca pobytu i rodzaju pracy. Finalnie kultura Lapońska uległa podziałowi na nadmorską (Norwegia), leśną (Szwecja i Finlandia) i górską (Norwegia i Szwecja). Procesy asymilacyjne zmusiły Lapończyków do przejęcia osiadłego trybu życia.

   
 

Kultura nie zginęła

We wszystkich krajach, Lapończycy zasymilowali się z ogółem społeczeństwa. Często nie wyróżniają się od reszty ludności swojego kraju. Wraz z zetknięciem się z innymi kulturami, praktykowanie starych zwyczajów stało się rzadkością. Jeżeli jednak przyjrzeć się dokładniej, u większości Lapończyków zauważyć można pozostałości dawnych cech życia i tradycyjnej kultury. Są one kluczem dla zrozumienia Lapończyków i ich dzisiejszej roli w społeczeństwie.

Współcześnie ok. 2,5 tysiąca z 17 tysięcy szwedzkich Lapończyków trudni się hodowlą reniferów (ogólna liczba tych zwierząt w Szwecji wynosi ok. 250 000 sztuk). Reszta zatrudniona jest w sektorach gospodarki takich jak turystyka, leśnictwo czy rybołówstwo. Część zamieszkuje miasta spoza lapońskiego kręgu. Renifery hoduje się na obszarze zachodniego Norrbotten, Västerbotten, Jämtland i Härjedalen oraz na terenie północno-zachodniej Dalarny. Hodowle dzieli się na leśną i górską. Pierwsza jest raczej stacjonarna, druga zakłada długie wędrówki pomiędzy lasami, a wysokimi górami.

W dzisiejszej Szwecji, rozwijający się w Laponii przemysł ciężki oraz napływ turystów zagraża reniferom. Z roku na rok, grunty hodowlane ulegają pomniejszeniu. Niestety, wchłonięci przez szwedzkie społeczeństwo Lapończycy, odchodzą od kultywowania swoich zwyczajów. Strój ludowy noszony jest odświętnie. Językiem lapońskim, który należy do grupy języków ugro-fińskich, posługuje się tylko nieliczna grupa ludności. Z raportu przeprowadzonego przez H. Johansona wynika, iż w grupie Lapończyków zajmujących się hodowlą, około 5% nie rozumie języka lapońskiego, 20% nie umie mówić po lapońsku, 45% nie umie czytać po lapońsku, około 80% nie umie pisać po lapońsku (Johansson 1975, str. 344). Zainteresowanie przyswajaniem języka, oraz chęć poznania rodzimej kultury i historii jest największe wśród zajmujących się hodowlą (dane dotyczące młodego pokolenia). I. Kuoljok stwierdziła, iż "język lapoński jest niezastąpioną bronią dla szwedzkich Lapończyków w walce o zachowanie i ożywienie kultury lapońskiej. Język lapoński działa inspirująco na poczucie tożsamości oraz wzmacnia i poszerza wspólnotę pomiędzy Lapończykami" (Fjellström 1985, str. 536).

Hodowcy reniferów

Śnieżny skuter jest nieocenionym pomocnikiem hodowców reniferów.

  Młodzi Lapończycy

Młodzi Lapończycy pielęgnują własną kulturę.

 

Lapończycy, a Szwedzi

Duże znaczenie w podtrzymywaniu kultury lapońskiej ma pomoc państwa szwedzkiego. W 1944 r. stworzono specjalną szkołę dla Lapończyków, która ma podtrzymywać i spajać ich wspólnotę. Placówka ta prowadzi szereg działań wspomagających kulturę lapońską. Powstały ciekawe zbiory etnograficzne ze szwedzkiego kręgu lapońskiego. Oglądać je można w Nordiska Museet, Silver Museet, Dalarnas Museum, Jokkmokks Museum i Norrbottens Läns Museum. W 1919 r. ukazało się pierwsze wydanie czasopisma "Własny Dziennik Lapończyków" (Lapparnes Egen Tidning). Pisane jest po części w języku szwedzkim, po części w języku lapońskim. Co ciekawe, w piśmie znaleźć można artykuły dotyczące sytuacji Indian Ameryki Północnej, z którymi Lapończycy utrzymują bliskie kontakty. Państwo szwedzkie systematycznie prowadzi etnologiczno-językoznawcze badania, wspierając tym samym społeczność lapońską. Język ludu jest urzędowo chroniony. Szczególnie warty uwagi jest fakt, iż Lapończycy posiadają własny parlament. Składa się z dwudziestu jeden członków, wybieranych w wyborach powszechnych co cztery lata. Obrady odbywają się około czterech, pięciu razy w roku. Parlament nie jest częścią państwowej administracji, pełni funkcję organu doradczego i reprezentanta ludu na scenie politycznej.

SametingetKarasjok

Budynek sejmiku lapońskiego (sameting) w Karasjok.

Należy jednak pamiętać też o zjawisku kolonizowania Lapończyków przez państwo szwedzkie. Mówi się również o tzw. "wariancie technokratycznym", który polega na uprzemysławianiu ziem Lapończyków. W deklaracji spisanej podczas konferencji naukowej w Gällivare w 1971 r. czytamy: "[...] Jesteśmy ludem z własnym miejscem zamieszkania, z własnym językiem, własną̨ kulturą i strukturą społeczną. Jesteśmy ludem w mniejszoś́ci, podzielonym między państwa, z małymi możliwościami wpływu na naszą własną sytuację. Musimy uzyskać miejsce w społeczeństwie dla naszych własnych hierarchii wartości, naszej kultury i naszego stylu życia"(Ruong 1975, str. 258).

 

Czytaj więcej o
kulturze Lapończyków...

Szwecja Laponia

Katarzyna Mączak
km@szwecja.net

© Szwecja.net.